Ե՞րբ և ինչպե՞ս խոսել երեխայի հետ ցեղասպանության մասին. ներկայացնում է մանկական հոգեբանը

ինչպես խոսել երեխաների հետ ցեղասպանության մասին

Ե՞րբ և ինչպե՞ս խոսել երեխայի հետ ցեղասպանության մասին. ներկայացնում է մանկական հոգեբանը

Շուտով Ապրիլի 24-ն է, և փորձից գիտեմ, թե որքան դժվար է գտնել այն խոսքերը, որոնցով պետք է բացատրենք մեր երեխաներին ցեղասպանության սահմռկեցուցիչ երևույթը։ Այս հոդվածով ես փորձել եմ իմ մտորումները արտահայտել այդ կապակցությամբ։

Ապրիլի 24-ին մեր երկրի բոլոր  դպրոցներում  հիշատակվում է Հայոց Ցեղասպանությունը՝ հանրակրթական չափորոշչի թույլատրելի սահմաններում։ Փոքրիկներին անհրաժեշտ է բացատրել, թե ինչ պատճառով նրանք այդ օրը չեն գալու դպրոց, և ինչ օր ենք մենք նշում ողջ ազգով։ 

Որոշ ուսուցիչներ շատ նրբորեն և զգուշությամբ երեխաներին կբացատրեն ապրիլի 24-ի հիշատակման պատճառը, կբացահայտեն անմոռուկի խորհուրդը, կզրուցեն ցեղասպանության հուշարձանի մասին, որոշ դասարաններում նաև կարճ ու հնարավորինս խնայող տեսանյութեր կդիտեն։ Կլինեն նաև ուսուցիչներ, որոնք կշրջանցեն թեման՝  հատկապես փոքրիկների հետ նրանց զգացականորեն և հոգեբանորեն խնայելու նպատակով։

Եվ, ինչպես հաճախ է պատահում դպրոցներում, կհնչեն տարամետ պահանջներով հեռախոսազանգեր։ Ծնողների մի մասը, խիստ վրդովված այն փաստից, որ թեմային անդրադարձ է կատարվել, իսկ մյուս մասը՝ ճիշտ հակառակը որ թեման շրջանցվել է։ 

Ուզում եմ սկզբից ևեթ նշել, որ երկու հարցադրումն էլ համարում եմ հավասարապես իրավաչափ։ Հարցերը անտարակույս ծնունդ են առնում երեխաների նկատմամբ հոգածությունից։ Պարզապես, ըստ էության, դրանք այս խնդրի մեծ սպեկտրումի երկու ծայրերն են ներկայացնում։ Ենթադրում եմ, որ ճշմարտությունը պետք է, որ այդ երկու տեսակետի ոսկե միջինը լինի։ 

Անհրաժեշտ է նախ երկու տեսակետը պաշտպանող փաստարկները բացահայտել։ Հետո փորձ անել հասկանալու, թե ունենք արդյոք մենք՝ կրթության ոլորտի աշխատողներս, հստակ և միասնական չափորոշիչներ, (ցանկալի կլիներ՝ մշակված կրթության և գիտության նախարարության կողմից), թե ինչ ձևաչափով է անհրաժեշտ մատուցել այս նյութը դպրոցականներին՝ կախված նրանց տարիքային առանձնահատկություններից։ Կարծում եմ, որ չունենք, և սա ապագայում քննարկելու թեմա է։

Այնուհետև պետք է պատասխանել որոշ օրինաչափ հարցերի, որոնք առաջանում են այս հարցի քննության ժամանակ։ Դիցուկ՝ «Խոսե՞լ, թե՞ չխսոսել ցեղասպանության մասին դպրոցներում։ Եթե խոսել՝  ո՞ր տարիքից սկսած։ Եվ ինչպե՞ս խոսել։ Ո՞ր տարիքային խմբերում, որքա՞ն և ինչպիսի՞ տեղեկություն տալ։ Տրավմատի՞կ է երեխաների համար արդյոք ցեղասպանության մասին իմանալը վաղ տարիքից։ Ճի՞շտ է արդյոք կամ բարոյակա՞ն է շրջանցել այս թեման ցածր դասարանի աշակերտների համար, թե՞ այնուամենայնիվ հրամայական է երեխաներին մեր պատմության, մեր արմատների և առանձնապես այդ պատմության ողբերգական էջերի մասին հավաստի տեղեկություններ հաղորդելը։ Չէ՞ որ կյանքի օրենք է հետևյալ պնդումը․

«Տեղեկացված ես, ուրեմն զինված ես»։ 

Հենց այս կապակցությամբ եմ ուզում բաժնեկցել Ձեզ հետ իմ մտորումները՝ նաև մասնագիտական գիտելիքների տեսանկյունից։
Այսպես ուրեմն․ առաջին կարծիք․ «Երեխաների հոգեկան կառույցը չափազանց փխրուն է նման ծանր տեղեկությունը ադեկվատ ընդունելու համար և տրավմա չպատճառելու նպատակով ավելի լավ է մինչև որոշակի տարիքը խուսափել դրանից»։

Համաձայն եմ այն մարդկանց հետ, ովքեր մտահոգություն են հայտնում երեխաներին եղեռնի մասին իրազեկելու ձևաչափի վերաբերյալ և կարծում են, որ դա կարող է, որոշ առումներով, տրավմատիկ լինել երեխաների համար, նրանց ներարկելով զոհի, տառապյալի հուսահատ կեցվածք և դիրքորոշում։ Մենք՝  հայերս․ արդեն գենետիկորեն հակված ենք զոհ զգալու, աշխարհին անարդարության և անվստահության պրիզմայով նայելու։ Սա ցանկացած ազգի վրա ցեղասպանության թողած անխուսափելի դրոշմն է։ 

Սակայն, նույնիսկ, եթե մենք որոշենք շրջանցել այդ թեման դպրոցներում մանկահասակ երեխաներին չբարդույթավորելու նպատակով, ինչպե՞ս ենք նրանց զերծ պահելու մեր արվեստի, մշակույթի այն հսկայական ժառանգությունից, որը ցեղասպանության վերաիմաստավորման ծնունդ է։ Ո՞ր մեկս չենք հիշում և չենք լսել վաղ մանկությունից «Ադանայի ողբը», « Դլե յամանը», «Արի իմ սոխակը» և անթիվ անհամար ազգային ազատագրական-հայրենասիրական երգերը։ Ո՞վ չի դիտել « Նահապետը», «Ձորի Միրոն»։ Ո՞վ կարող է խուսափել մեր անմահ ու հանճարեղ գրական գոհարներին ծանոթանալուց, ինչպիսին են, օրինակ, Սևակի «Անլռելի զանգակատունը» կամ Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը»։ Ո՞ւր թաքնվենք մեր տարեցների պատմություններից, որոնք դեռ պահում են իրենց հիշողության մեջ պատմության այդ սարսափելի ժամանակահատվածը։ Կամ ինչպե՞ս ենք վերահսկելու, որ երեխաները չտեսնեն դեպի Ծիծեռնակաբերդ երթերը, չիմանան այդ մասին մնացած ընկերներից։ 

Երկրորդ կարծիքին հարող մարդիկ նույնպես ունեն հիմնավորում․

«Ցեղասպանության անցքերը այն սարսափներն են, որոնցից մենք ուզում ենք պաշտպանել մեր երեխաներին, ուրեմն ինչպե՞ս կարող ենք չխոսել այս մասին նրանց հետ։ Արդյո՞ք ճիշտ է, օգտակար և ամենակարևորը արդյունավետ է թաքցնել փաստերը՝ մղվելով մեր երեխաներին խնայելու և պահպանելու ցանկությունից։ Ցեղասպանագետները և այլ ոլորտների գիտնականներ արդեն բազմիցս ապացուցել են, որ գոյություն ունի տրանսգեներացիոն, այսինքն՝ գեներով սերնդից սերունդ փոխանցվող ինֆորմացիա, որը մեծապես պայմանավորում է տվյալ ցեղախմբի, ազգի ներկայացուցիչների զգալի մասի պահվածքը։ Որքան էլ մենք պահպանենք մեր երեխաներին ճշմարտությունից, մեր գենետիկական հիշողությունից փախչելը ապարդյուն է։

Արդյո՞ք երեխաները չպետք  է հասկանան՝ ինչ՞ են ընդունակ մարդ արարածները։ Ճիշտ այնպես, ինչպես մենք սովորեցնում ենք երեխաներին հասկանալ բնության երևույթները (այդ թվում նաև աղետները, ինչպիսին էր Սպիտակի, Գյումրիի երկրաշարժը), գիտության, արվեստի կամ հասարակության մեծագույն նվաճումները (այդ թվում նաև նրանք, որոնք այսօր սպառնալիք են դարձել ողջ մարդկության համար, ինչպիսիք են ատոմական և քիմիական սպառազինությունները), անհրաժեշտ չէ՞  արդյոք նրանց սովորեցնել նաև, թե որքան հեռու կարող է գնալ մարդկային դաժանությունը։ Մեր երեխաները չպե՞տք է մեծանան այդ դաժանությանը դիմակայելու պատրաստակամությամբ։ Վաղ հասակից չպե՞տք է հասկանան՝ ինչպես է դա հնարավոր անել։ Այլապես, ինչպե՞ս նրանք կարող են ճանաչել և զինված լինել չարի դեմ, դիմագրավել դրան։ Չէ՞ որ չարին ծաղկելու և իր նպատակին հասնելու համար պետք է, որ բարին անգործ և չեզոք մնա։ «Ցեղասպանության ժխտումը,- պնդում են գիտնականները,- ոճիրի վերջին ստադիան է»։ Արդյո՞ք մենք ինքներս իրավունք ունենք լռելու, շրջանցելու այս ցավոտ պատմական իրողությունը մեր երեխաներին խնայելու պատճառաբանությամբ»։ 

Ուրեմն ի՞նչ անենք։ Լռե՞նք, թե՞ խոսենք։

Ահա, թե ինչ  է ասում հոգեբանությունը այս կապակցությամբ։

«Հոգեբաններին քաջ հայտնի է այն փաստը, որ իրականությունը չի կարող տրավմատիկ լինել, տրավմատիկ է միայն սուտը։ Ճշմարտությունը կարող է ցավ պատճառել, ցնցել, վախեցնել, տխրեցնել վերջապես, սակայն այն չի դառնա տրավմա, եթե այդ իրականությունը վերապրվել է, իմաստավորվել և վերափոխվել ուժի, իմաստության։ Թե՛ ցեղասպանության նման հսկայածավալ իրադարձության, թե՛ մի փոքրիկ ընտանիքի պատմության մեջ տեղի ունեցած տրավմատիկ իրադարձությունը կոնսերվացնելու, կոծկելու և լռության մատնելու դեպքում առաջանում են ծանր հետևանքներ բոլոր անդամների համար։ Լինի դա ընտանիքի, թե ողջ ազգի մասշտաբով, առողջացումը կարող է տեղի ունենալ միայն մեկ պայմանով՝ եթե եղելությունը իմաստավորվի, դասերն ու հետևությունները ընկալվեն և բաց թողնվեն վախի, հուսահատության, ընկճվածության զգացողությունները, որոնք պարալիզացնում են մեր կամքը, ճկունությունը և կենսունակությունը։ Միայն այդ դեպքում կարող է տրավման հաղթահարվել և նախկինում այդ տրավման սպասարկող հոգեկան ուժերը կուղղվեն ներկայի և ապագայի կառուցմանը»։ 

Մնում է պատասխանել այն հարցին, թե ԻՆՉՊԵ՞Ս պետք է խոսենք երեխաների հետ, ե՞րբ և ի՞նչ խորությամբ. իհարկե, հաշվի առնելով նրանց տարիքային առանձնահատկությունները։ Եվ ի վերջո՝ ի՞նչ պատգամ պետք է հաղորդենք երեխաներին, որ նրանց հոգեկան ամբողջականությանը հարված չհասցվի։ 

Այդ հարցում կարևորագույն դերակատարումը մատաղ սերնդին կրթություն և դաստիարակություն ապահովող մեծահասակներինս է։ 

Ցեղասպանության մասին խոսել, ըստ իս, նշանակում է  ասել այն ամենը, ինչ մենք բոլորս գիտենք այն խնդիրների մասին, որոնք լուծում են պահանջում։ Դրանք են՝ անհանդուրժողականությունը, բռնությունը, ատելությունը, ֆանատիզմը, էքստրեմիզմը, խտրականությունը, ստորացումը, նախապաշարումները, հետապնդումները, իշխանատենչությունը, ֆիզիկական և մտային զենքերի օգտագործումը։ Պատերազմները, զինված կոնֆլիկտները և վերջապես ցեղասպանությունը կարող են ծագել նշված յուրաքանչյուր երևույթից կամ դրանց բոլորից միասին վերցված։ Պատերազմները մարդկային էության ամենաայլանդակ, չար և ստոր արտահայտություններն են։ Դրանք ատելության վրա հիմնված ոճիրներ են։ Ցավոք ժամանակակից աշխարհը դեռ չի բարձրացել քաղաքակրթության այն աստիճանին, որ կոնֆլիկտները լուծի բանակցությունների շնորհիվ, այլ ոչ զինված ընդհարումների։ Եվ անհրաժեշտ է երեխաներին վաղ հասակից բացահայտել այդ իրականությունը, ապա կրթել այնպես, որ հասկանան՝ ինչի հետևանքով են առաջանում պատերազմները, ինչպես կարելի է կանխարգելել մարդկային ագրեսիայի վայրի, կենդանական արտահայտությունները, փոխակերպել դրանք և վերաուղղել կառուցողական նպատակների։

Երեխաները պետք է հասկանան, որ չարիքը սկիզբ է առնում ամենակենցաղային, առօրյայում մշտապես հանդիպող երևույթներից, երբ մենք չենք սովորեցնում երեխաներին հասկանալ միմյանց և ամենակարևորը ճանաչել իրենց իսկ բացասական ապրումները և կառավարել դրանք՝ առանց բռնություն օգտագործելու ուրիշների հանդեպ։ Պետք է գիտակցեն, որ ցանկացած մարդ, ով իրեն թույլ է տալիս խտրականություն և բռնություն որևէ մեկի հանդեպ՝ ՑԱՆԿԱՑԱԾ հատկանիշի հիման վրա, կլինի դա գաղափարախոսություն, տնտեսական շահեր, սոցիալական պահանջներ, ազգություն, սեռական պատկանելություն, արտաքին տվյալներ, հավատք, տարիք և այլն,  արդեն պատրաստ է ցեղասպանություն իրագործելու։ Որ կան ֆենոմեններ, որոնք կոչվում են «ԵՐԿԱՏՈՒՄ», ապա՝ «ԱՊԱՄԱՐԴԿԱՅՆԱՑՈՒՄ» , մարդկանց բաժանելու ՄԵՆՔ և ՆՐԱՆՔ-ի, ապա՝ որոշելու, որ ՆՐԱՆՔ ինչ-որ պատճառով ավելի պակաս են, վատն են ՄԵԶՆԻՑ իրենց տարբերության պատճառով։ Այս մեխանիզմն է ընկած ցեղասպանությունների և պատերազմների հիմքում։ Հետևաբար, կամայական մեկը, ով ցանկացած հատկանիշների հիման վրա ինքն իրեն վեր է դասում ուրիշներից, պատրաստ է ճնշել, վնասել, ոչնչացնել։ Սրա մասին երեխաները, աներկբա, տեղեկություն պետք է ստանան ամենավաղ տարիքից։

Իսկ իրականությունը մեկն է․ «Ցանկացած ոք, ով կասկածում է Բարձրյալի խելամտությանը՝ աշխարհը այսքան բազմազան ու բազմատեսակ ստեղծելու կապակցությամբ և  որոշում է ուղղել նրա թույլ տված սխալները, պոտենցյալ հանցագործ է։ Բազմազանությունը, տարբերությունը, յուրահատկությունը, փոխհամագործակցությունը բնության ամենահիմնարար օրենքներն են։ Եվ մեր կարևորագույն առաքելությունը երեխաներին սովորեցնելն է հասկանալ, իրավունք տալ, ընդունել և արժևորել այդ տարբերությունները,  փոխանակ դրանցից վախենալու, մերժելու, դատապարտելու և ոչնչացնելու»։

Եվ, վերջապես, այն պատգամը, որը պետք է ստանան մեր երեխաները․

«Անհրաժեշտ է իրականությունը տեսնել բոլոր կողմերից։ Կյանքն այնպիսին է, ինչպիսին կա՝ ոչ լավը, ոչ վատը։ Դրան դրական կամ բացասական իմաստ ու գնահատական տալիս ենք ինքներս։ Մենք միշտ չէ, որ կարող ենք անմիջապես հասկանալ կամ կառավարել այս կամ այն իրադարձությունները։ Սակայն մենք կարող ենք կառավարել մեր վերաբերմունքը այդ իրադարձություններին։ Մարդ արարածը մի ապշեցուցիչ առանձնահատկություն ունի՝ եթե նա իմաստ է տեսնում/դնում որևէ երևույթի/իրողության մեջ, ապա կարող է դիմակայել ամենասարսափելի փորձությանն էլ։ Սակայն ամենափոքրիկ խոչընդոտն էլ, եթե նրան անիմաստ թվա, անկարելի է համարում դրան դիմանալը։ 

Այս է պատճառը, որ մեծերը պետք է իմաստավորեն ցանկացած իրադարձություն երեխայի համար և ցույց տան, թե ինչ դաս կարելի է քաղել դրանից։ Երեխան պետք է հասկանա, որ պատահել է այն, ինչ պատահել է, և դա կարող է սարսափելի մի բան լինել, ինչպես ցեղասպանությունը կամ բնական աղետը, սակայն եթե այն քեզ չի սպանել, ապա դու դրանից կարող ես դասեր քաղել, ուժեղանալ և առաջ գնալ։ Հիշողությունը մեր դասերն են, իսկ դասերը չի կարելի մոռանալ, այլապես թույլ կտանք տրավմայի կրկնություն։ Սակայն անհրաժեշտ է բաց թողնել զգացական կառչածությունը տրավմատիկ իրադարձությունից, քանզի այն խլում է մեր կենսական ուժերը, կապելով մեզ մեր անցյալին, ու ներկան ապրելու համար սահմանափակ քանակով կենսական ուժ է մնում։ Քրիստոնեության մեջ այս կոնցեպտը անվանվել է «ներել» բառով, ընդ որում «ներել» հավասար չէ «մոռանալուն»։ Ներել նշանակում է մաքրվել զգացականորեն թունավոր էլեմենտների անառողջ ավելցուկից ինչպիսիք են՝ վախը, դառնությունը, ատելությունը, անվստահությունը, ստորացվածությունը և այլն․․․, որոնք քայքայում են մեզ ներսից։ Ներել, իսկ ավելի ճիշտը՝ ընդունել, նաև նշանակում է կենտրոնանալ այն դասերի և կառուցողական զգացմունքների վրա, որոնք մեզ թույլ կտան ոտքի կանգնել և հզորանալ։ 

Այդ պատճառով է, որ երեխաները պետք է հասկանան՝. «այո՛, մեզ` հայերիս հետ էլ է պատահել մարդկության պատմության ամենազազրելի, ամենասահմռկեցուցիչ բաներից մեկը, սակայն ամեն պատահածից պետք է դասեր քաղել։ Եվ մենք քաղե՛լ ենք։ Չնայած աղետին՝ մենք հայրենիք ենք կառուցել և շարունակում ենք կառուցել, երկիր ենք ստեղծել, անկախություն ենք ձեռք բերել, ունենք մարտունակ բանակ, որը պահպանում է մեր երկրի սահմանները, որ ամեն աստծո օր ազգովի իրազեկում ենք և պայքարում, որ աշխարհը ճանաչի մեր ցեղասպանությունը և արդարությունը հաղթի։ Ունենք զգալի հաջողություններ այս ասպարեզում։ Պետք է պատմենք դրանց մասին մեր երեխաներին։ Եվ, միաժամանակ, մենք հիշենք սարսափելի իրողությունը, որպեսզի թույլ չտանք երբևէ դրա կրկնությունը։ Ահա, թե ինչու ենք ամեն տարի ապրիլի 24-ին, մեր փոքրիկ երեխաներին գրկած, ուսներիս դրած և ձեռքները բռնած, գնում Եղեռնի Հուշահամալիր՝ անմար կրակի մոտ ծաղիկներ դնելու։ Գնում ենք մեր զոհված նախնիներին, որոնք անցյալ տարի սրբադասվեցին, հարգանքի տուրք մատուցելու, իսկ ինքներս մեզ մեկ անգամ ևս հավաստիացնելու, որ նրանք իզուր չեն զոհել իրենց կյանքը, որ մենք հիշում ենք մեր դասերը ու երբևէ թույլ չենք տալու այդ արհավիրքի կրկնությունը»։ 

Եթե երեխաները մեծահասակներից լսեն ո՛չ թե վախով, այլ ինքնավստահությամբ լցված այս պատգամը․ իմ խորին համոզմամբ, նրանց մեջ չեն կարող բույն դնել ո՛չ ազգամիջյան ատելությունը, ո՛չ էլ տրավման։

Սեփական մտորումներով կիսվեց հոգեբան Լյուսի Կորեկյանը: